Ұлт денсаулығының негізі – саламатты өмір салты!

17.06.2016

Ұлт денсаулығының негізі саламатты өмір салты!

фото №1.jpg

         «Қазақстан темір жолы»  ұлттық  компаниясы»  акционерлік қоғамының  басқарушы директоры-аппарат басшысы А.Л. Жағыпаровтың 2016 жылдың 22 қаңтарындағы № 80-ЦЗ бұйрығымен «Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясы» акционерлік қоғамы қызметкерлерінің саламатты өмір салтын қалыптастыру бағдарламасы бекітілді.

«ҚТЖ» ҰК» АҚ қызметкерлерінің саламатты өмір салтын қалыптастыру бағдарламасы Қазақстан Республикасының Президенті-Ұлт лидері Н.Ә. Назарбаевтың «Қазақстан-2050» стратегиясы: Қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауының «Нақ сол саламатты өмір салты ұлт денсаулығының кілті болып саналады» деп басып айтылған «Ұлт денсаулығы – біздің табысты болашағымыздың негізі» негізгі басымдықтардың бірін  жүзеге асыру аясында әзірленген.  

Бағдарламаның мақсаты – қызметкерлердің өз және қоршаған орта денсаулығы туралы қағидаттарына бағытталған өмір салтын қалыптастыру, зиянды әдеттерден бас тарту, бағынатын өмір салтын зиянды әдеттерден бас тарту, сондай-ақ қамқорлық әлеуметтік түрлі әрекеттердің алдын алу, кешенді тәсілдердің жолдарымен қызметкерлердің санасын дамыту арқылы  танымдыққа, көтеріңкі көңіл-күйге, құндылық-бағдарлау мен қызметтері шеңберінде және тәрбиеге бағдарлай білу.

«Әскерилендірілген темір жол күзеті» АҚ-та осы Бағдарламаның негізінде «ӘТЖК» АҚ президенті М.А. Тұрарбеков «ӘТЖК» АҚ қызметкерлерінің саламатты өмір салтын қалыптастыру бойынша іс-шаралар жоспарын бекітті.

«ҚТЖ» ҰК» АҚ, «ӘТЖК» АҚ қызметкерлеріның және қоғамдағы адамдардың денсаулықтарына неге қазір көп назар аударылады?

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымдарының мәліметтері бойынша тұрғындардың өлімінің негізгі себептеріне созылмалы инфекцияланбаған сырқаттар  жатады. Инфекцияланбаған сырқаттардың негізгі төрт тобы: жүрек-қан тамырлық аурулары, обыр, созылмалы өкпе аурулары және диабет – бес адамның ішінен әрбір үшіншісін өлімге апарады. Еңбекке жарамды жастағы өлім Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымдары Еуропалық бюросының қорытындысы бойынша негізінен әдеттердің тәуекелді формаларына байланысты.

Қазақстан Республикасындағы өлімнің негізгі себебі қан айналымы жүйесінің сырқаттары соның ішінде олардың жартысы – цереброваскулярлық аурулар және артериялық гипертония болып табылады. Мүгедектіктің барлық жағдайларында артериялық гипертонияның 44,4 %-ға асқынуы салдарынан оның инсульт және жүрек инфаркті пайда болады.   

Сонымен қатар тәуекелдің жеке тұлға факторлары төменгі физикалық белсенділік – 64% болған жағдайда, шылым шегу – 48 %-ы, әйелдер семіздігінің – 35%-ы, ерлердің семіздігінің 20%-ы, қан құрамындағы холестериннің көтерілу деңгейінің – 11%-ы, ішімдік ішу ерлерде – 7%-ы, әйелдерде 2%-ы болып табылады.

Тәуекелдің көптеген факторлары арасында қан айналымы жүйесі ауруларының дамуында  4-еуі (жынысы, жасы, тұқымқуалаушылық, этносқа қатысты) жойылмайтын болып табылады. Қалғандары (темекі тарту, ішімдікке салыну, артық салмақ, артериялық қысымның көтерілуі және басқа) осыда немесе өзге де дәрежелерде басқаруға беріледі. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымдарының мәліметтері бойынша пайда болудың төмендеуі кезінде олардың үшеуінің ішінен саламатты өмірдің барлық жоғалтқан жылдарының 46%-ын ғана  қайтаруға болады.

Жыл сайын кезеңдік міндетті медициналық тексерулердің қорытындысы бойынша «ҚТЖ» ҰК» АҚ-тың тексерілген қызметкерлерінің 15-18%-ында түрлі сырқаттар, олардың ішінде аурулардың 2-3%-ы алғашқы диагностика қою анықталған.  

«ҚТЖ» ҰК» АҚ персоналдарында жүрек-қантамырларлық жүйелері  аурулары (анықталған сырқаттардың жалпы санынан 39,7%), тыныс алу органдарының аурулары – 17,1%-ы, несептік-жыныстық және эндокриндік жүйелердің тіреуіш-қозғалтқыш аппараты – 10,6%-ы, басқа да сырқаттың  түрлері жиі кездеседі.

Сырқаттардың себептері теміржолшылардың қызметтері сипаты мен  талаптардың сипаттамаларында ғана емес (өндірістік персоналдарда –табиғаттың кез келген жағдайында таза ауадағы жұмыс, пойыз қозғалысының қауіпсіздігін қамтамасыз етумен байланысты қызметкерлердің – психо-эмоциялы күш түсіру, өмірде аз қозғалу, кеңсе қызметкерлерінде – тіреуіш-қозғалтқыш аппаратына және көзге салмақ түсіру) бірақ, сонымен бірге спортпен дене шынықтыруға қызықпағандықтан, тамақтану режімін, белсенді демалысын сақтамағандықтан, зиянды әдеттердің болуы және басқалары болып табылады.

Бағдарламаның мақсаты – қызметкердің өз денсаулығы және басқа адамдардың денсаулығы үшін жауапкершілікті қалыптастыру.

Бағдарламаның міндеттері қызметкерлердің дене шынықтыру және саламатты өмір салты құндылықтарына, профилактикалық жұмыстар қызметінде денсаулықты күту және белсенді сауықтыру тәжірибесін енгізуге құралған.

Бағдарламаға сәйкес «ҚТЖ» ҰК» АҚ-тың басымдықтары:

1) персоналдың денсаулығына ұқыпты қарым-қатынас қалыптастыру;

2) «ҚТЖ» ҰК» АҚ денсаулықты күту қызметі бойынша іс-шаралар әзірлеу және  өткізу;

3) қызметкерлердің денсаулықтарын сақтау және дұрыс тамақтануы үшін жағдай жасау;

4) «ҚТЖ» ҰК» АҚ-та дене шынықтыру және спортты  дамыту;

5) «ҚТЖ» ҰК» АҚ персоналын сауықтыру, қызметкерлердің және олардың отбасы мүшелерін дене шынықтыру және спортпен айналысуға тарту бойынша қызметтерін жетілдіру,

6) «ҚТЖ» ҰК» АҚ қызметкерлерінің зиянды әдеттерден бас тартуына профилактикалық және насихаттау іс-шараларын әзірлеу және өткізу; 

7) «ҚТЖ» ҰК» АҚ қызметіне жастардың бастамасын қолдауға бағытталған және «ҚТЖ» ҰК» АҚ-тың жас  қызметкерлері арасында саламатты өмір салтын насихаттауды қалыптастыру бойынша кешенді іс-шаралар енгізу.

Бағдарламада сондай-ақ қызметкерлердің саламатты өмір салтын қалыптастыру бойынша басшылардың міндеттері анықталған.

 «ҚТЖ» ҰК» АҚ құрылымдық бөлімшелерінің басшылары қол астындағы қызметкерлерге өздерін позитивті мысал негізінде саламатты өмір салтын қалыптастыруға жауапты болады.

 «ҚТЖ» ҰК» АҚ құрылымдық бөлімшелері басшыларының міндеттері:

1) қызметкерлердің денсаулықтары жағдайларын мониторингілеу;

2) ұзақ және жиі ауыратын қызметкерлерге қолдан келер көмек көрсету мәселелерін түсіндіру жағдайында оның қажеттілігі мен негіздемесін, сондай-ақ қызметкердің үйіне немесе стационарға баруын ұйымдастыру;

3) түскі үзіліс уақытында дене шынықтыру жаттығуларын және  жұмыс орнында өндірістік жаттығулар ұйымдастыру;

4) ұжымның белсенді демалысын ұйымдастыру;

5) саламатты өмір салтын қалыптастыру бойынша іс-шаралар жоспарын жүзеге асыруға белсенді қатысу.

 

Ал енді толығырақ түсіндіре кетейік, саламатты өмір салты деген не және еңбекақымыз бен жұмыс ырғағын ескере отырып,үйлесімділікке қалай қол жеткізуге болады?

Саламатты өмір салтының негізгі элементтері: жемісті еңбек, еңбек пен демалыстың тиімді режімі, зиянды әдеттерді жою, оңтайлы қозғалыс режімі, жеке гигиена, шыңдау, тиімді тамақтану және т.б.

 

Жемісті еңбек – саламатты өмір салтының маңызды элементі. Адамның денсаулығына биологиялық және әлеуметтік факторлар әсерін тигізеді, оның ішінде бастысы еңбек болып табылады.

 

Еңбек пен демалыстың тиімді режімі – саламатты өмір салтының қажетті элементі. Режімді дұрыс және қатаң сақтаған кезде ағзаның функциялық қажетті ырғағы тез қалыптасады, демалыс пен жұмысқа оңтайлы талаптар құрылады және оған қоса денсаулықтың нығаюына, жұмысқа қабілеттілікті жақсартуға және еңбек өнімділігін арттыруға  әсер етеді.

Саламатты өмір салтының келесі буыны зиянды әдеттерді жою (шылым шегу, ішімдік және басқа) болып табылады. Мұндай денсаулық бұзушылар көптеген сырқаттардың себептері өмір сүру ұзақтығын кенеттен тоқтады, жұмысқа қабілеттілікті төмендетеді, денсаулыққа және болашақ балаларының денсаулығына түбегейлі әсер ету болып табылады.

Саламатты өмір салтын келесі бөлшегі тиімді тамақтану болып табылады. Ол туралы сөз қозғағанда,  оларды бұзу денсаулық үшін қауіпті негізгі екі заң туралы ұмытпау керек.

 

Бірінші заң – алынатын және жұмсалатын энергияның тепе-теңдігі. Адамның қалыпты дамуы, жұмысы және жақсы сезінуі үшін қажет энергиядан, яғни артық тамақтанатын болсақ – біз толамыз. Қазір біздің еліміздің, балаларды қосқанда үштен бір бөлігінің артық салмағы бар. Ал, себебі біреу – артық тамақтану, оның соңы атеросклерозға, ишемиялық жүрек ауруларына, гипертонияға, қант диабетіне, жалпы басқа да ауруларға әкеліп соқтырады.

 

Екінші заң – тағам өнімдеріндегі химиялық құрамына сәйкес тағамдық заттектердегі организмнің тиімді физиологиялық қажеттілік. Тамақтану әртүрлі болуы және ақуыздардағы, майлардағы, көмірсулардағы, дәрумендердегі, минералды заттектердегі, тағамдық талшықтардағы қажеттілік қамтамасыз етілуі қажет. Бұл заттектердің көбі алмастырылмайды, көбінде организмде қалыптаспайды, тағамнан ғана түседі. Мысалы, олардың ішінде С дәруменінің болмауы, сырқаттануға және де өлімге  әкеледі. В тобындағы дәрумендерді алудың бастысы ірі тартылған ұнның нанын аламыз, А дәруменінің қайнар көзі мен бауыр, балық майы, сүт тағамдары басқа да май еріткіш дәрумендер болып табылады.

Ақылға қонымды тұтыну мәдениетін үйрену, артық калория беретін немесе  теңгерімсіздікке жеткізетін дәмді тағамның тағы бір тілімін алу қызығушылығынан ұстану қажет екенін бәріміз біле бермейміз. Тиімді тамақтану заңдарынан кез келген бас тартушылық денсаулықтың бұзылуына әкеледі. Адам ағзасы энергияны физикалық белсенділік кезеңінде (жұмыс уақытында, спортпен шұғылдануда және басқа) ғана емес, бірақ тыныштыққа қатысты жағдайларда да (түс көру, жатып демалу уақытында), организмнің физиологиялық қызметтерін қолдау үшін энергияны пайдаланғанда – дене қызуының үнемі сақталуында да жұмсайды. Орта жастағы адамның денсаулығында дене салмағының дұрыс кезінде сағатына әрбір  дене салмағының килограмына қарай 7 килокалория жұмсайтыны көрсетілген.

 

Кез келген табиғи жүйемен тамақтанудың бірінші қағидасы:

- тағамды қарын ашқанда ғана жеу.

- Тағамнан ауырған кезде, ой мен денеге маза болмаған жағдайда, қызба және дене қызуының көтерілуі кезінде бас тарту.

- Тамақты ұйықтар алдында, сондай-ақ маңызды ой немесе дене жұмысы алдында және кейін бас тарту.

Тағамның сіңуіне бос уақыттың болуы маңызды. Тамақтан кейінгі дене жаттығулары ас қорытуға көмектеседі деген өте қате түсінік.

Тамақтану кезінде ақуыздар, майлар және көмірсулар, дәрумендер мен минералды заттектердің қайнар көздері болып табылатын азық-түліктерді араластырып жеу қажет. Осындай жағдайларда ғана тамақтану факторларының орнын алмастыра алмайтын және тамақтық заттектерді теңдестірілген қатынаста, тамақтық заттектерді сіңіру және жоғарғы деңгейде қайта қорыту және де оларды ұлпа мен жасушаларға олардың жасушалар деңгейінде толық сіңірілуін тасымалдауда, қамтамасыз етуге қол жеткізуге болады.

Тиімді тамақтану ағзаның дұрыс өсуі мен қалыптасуын қамтамасыз етеді, денсаулықты сақтау, жұмысқа жоғары қабілеттілікке және өмірдің ұзаруына әсерін тигізеді.                           .

Созылмалы сырқаттармен ауыратын тұлғаларға емдәм сақтау қажет.

Денсаулыққа және қоршаған орта жағдайына айтарлықтай мән берілмей келеді. Дегенмен, денсаулықтың 5%-ы ғана ата-анаға байланысты, ал 50%-ы – бізді қоршаған ортаның талаптарына тәуелді табиғаттан беріледі.

Бұдан басқа, денсаулыққа әсер ететін объективті фактордың бірі – тұқымқуалаушылық екенін ескеру қажет.

Біздің денсаулығымызға биологиялық ырғақ та ықпал етеді. Ерекше маңызды үдерістердің бірінен тірі организмде олардың ырғақтық сипаттағы айналым болып табылады.

Қазіргі уақытта адам организмі айналымындағы үш жүзден аса үдерістің тәуліктік ырғаққа тәуелді екені анықталған.

 

Оңтайлы қозғалыс режімі – саламатты өмір салтының маңызды шарты. Оның негізін жүйелі дене жаттығуларымен және спортпен айналасу, жастардың физикалық мүмкіндіктерін дамыту мен денсаулықтарын күшейтудің тиімді шешуші міндеттері, денсаулықты сақтау және қозғалмалы дағдылары, жас ерекшеліктерге қатысты жағымсыз өзгерістердің алдын-алуда күшейту керектігін құрайды. Бұған қоса дене шынықтыру мен спорт тәрбиесінің маңызды құралы.

Лифтті қолданбай баспалдақпен жүру пайдалы. Американдық дәрігерлердің бекіткендері бойынша әрбір баспалдақпен жүру адамға 4 секунд өмір сыйлайды. 70 баспалдақ 28 калорияны қорытады.

Тиімді сауықтыру және аурулардың алдын алу үшін бірінші кезектегі ең құнды сапа –  шынығу мен саламатты өмір салтының басқа компонеттерін  байланыстырудағы төзімділік, өсіп келе жатқан ағзаның көптеген ауруларға қарсы тұруға сенімді кедергі болуын қамтамасыз ететін жаттықтыру мен жетілдіру қажет. 

 

Шынығу – сауықтыруды ретке келтіру құралы. Ол көптеген ауруларды болдырмауға, өмір сүруді ұзақ жылға ұзартуға, жұмысқа деген жоғары қабілеттілікті сақтауға мүмкіндік береді. Шынығу ағзадағы жалпы тонусты жоғарылатады, қан айналымын жақсартады, зат айналымын реттейді.

Салауатты өмір салтының тағы бір маңызды элементтерінің бірі жеке гигиена болып табылады.

 

Жеке гигиена – ол өзіне тиімді тәуліктік ырғақ режімін, ағза күтімін, киім мен аяқкиім гигиенасын қоса қарастырады. Күн тәртібі де ерекше маңызды. Оны дұрыс және қатаң сақтаған кезде ағза қызметінде нақты ырғақ қалыптасады. Ал бұл, өз кезегінде жұмыс және қайта қалыпқа келу үшін абзал шарттарды құрайды.

Адамдардың жеке айырмашылықтары, өмірдің, еңбек пен тұрмыс шарттары бірдей болмағандықтан, барлығы үшін тәуліктік ырғақтың бір түрін ұсына алмайды. Алайда оның негізгі ережелерін барлығы сақтауы тиіс: әр түрлі қызметтің түрлерін қатаң белгіленген уақытта орындау, демалыс пен жұмысты дұрыс алмастыру, тұрақты тамақтану. Негізгі және ешнәрсеге алмастыруға келмейтін демалыстың түрі – ұйқыға ерекше назар аудару. Үнемі ұйқының қанбағанынан жүйке жүйелерінің, организмнің қорғаныс күштерінің әлсіру, жұмыс қабілеттілігін төмендеу, көңіл-күйдің нашарлау қауіпіне әкелуі мүмкін.

Ауруларды зерделеу түйініне әкелген сырқаттардың басым көпшілік себептері түрлі режімнің бұзылуы болып табылады. Түрлі уақытта жөнсіз тамақтану асқазан-ішек сырқаттарына шарасыздыққа, түрлі уақытта ұйқыға кету – ұйқысыздыққа және жүйкенің әлсіреуіне, жоспар бойынша жұмыстың бұзылуына және демалыста жұмыс қабілетінің азаюына апарады.

Режім сауықтыруға және тәрбиелік мағынаға да ие. Оны қатаң сақтауда тәртіптілік, ұқыптылық, ұйымдастырушылық, мақсаттылық қасиеттерін де тәрбиелейді. Режім адамға өз уақытының әрбір сағатын, минутін тиімді пайдалануға, өмірдің мағынасын және жан-жақты айтарлықтай мүмкіндікті кеңейтуге болады. Әрбір адам өз өмірінің нақты шарттарының нәтижесінде өз режімін құруы тиіс.

Келесі күн тәртібін сақтау маңызды:

Күн сайын  ұйқыдан бір уақытта тұру, таңертеңгілік жаттығулармен тұрақты айналысу, белгіленген сағатта тамақ ішу, ой еңбегін дене жаттығуларымен алмастыру, жеке гигиена ережелерін сақтау, дене, киім, аяқкиім тазалығына қарау, таза желдетілген бөлмеде жұмыс істеу және ұйықтау, бір уақытта ұйқыға жату! 

 

Мықты жүйкесіз қандай денсаулық болуы мүмкін!

Ғалымдар мен психологтардың пікірі бойынша адам сырқаттарының көпшілігі уайымдаудан, психологиялық жарақаттардан, түрлі жағымсыз ойлар мен сенімдерден болып жатады.

Дене денсаулығы бұзылды ма? Бұл жанның өз ауруы туралы хабарлап дабыл қағуы. Бала күнімізден халық айтса, қалып айтпайды дегендей «барлық ауру жүйкеден келеді», - деген мәтел есімізде.

Бірақ, ғылым ұзақ уақыт мойындамағанымен, тіршілікке қарағанда адамның бабын табу екі жартыдан құралатындығы сендіргендей: денесі мен психикасы, тұрмыстық түсінікте белгілі болғандай және солай қала береді.

Қазіргі заманымыздың бірінші жартысында ғана психика мен соматика (дене) арасында тұрақты орныққан байланысты медицина мойындады және бірыңғай гомеостатикалық пен психосоматикалық жүйені адам ағзасында қарастыруды бастады. Басқадай айтқанда, дене аурулары психикаға ерте ме немесе кеш пе және керісінше әсер етпеуі мүмкін емес.

 

Жан сырқатының алдын алу

Жан ауырмауы үшін физикалық артық күйзелістерді, босаңсуды болдырмау қажет. Авитаминозды болдырмау және қыстың соңғы күндерінен бастап ағзаны көктемгі проблемаларға дайындау. Қалай? Арнайы емдәммен және витаминотерапиялардың көмегімен дайындалу керек.

Ең бастысы барлық жағдайда жағымды эмоция, көбірек позитив іздеу қажет! Бақытты сәттермен қуанышты ойлар көбірек болса, адам жанында ауруға орын қалмайды.

Адам ағзасы шексіз қабілеттілікке және ол өзін емдеп жазу мүмкіндігіне ие. Шындығында адам өзі ішкі дәріхана болып табылады. Ал, бас миы әртүрлі сырқаттарды емдеу және алдын алу үшін дәрілік препараттардың толық кешенін құрайды. Адам ағзасындағы жүйке жүйкелерінен келіп түскен бар болғаны бір дабыл, ауырсынуды қойдыру, заттектерді өңдеуі және обыр жасушасының өсуін тоқтатуы да мүмкін. Біздің түсінігімізде денені басқаруда және дәріге кілтті тек қана құлыпты аша білу емес және өзіміздің шексіз қабілеттерімізді де қолдана білу.

Көптеген тәсілдер бар, олардың бірі Томас Ханның «соматикасы». Американдық Томас Ханн философ және ғылым докторы ретінде танымал. Ол функционалды интеграцияны меңгерген және физикалық ауырсынулар мен күрделі психикалық жағдайлардың жеңілдету жолдарын іздеген. Оның зерттеулері адамдарға сүйек және омыртқа, тамырлардың ауруларымен күресуге көмектеседі. Еуропада оның әдісі өте белгілі.  Соматикадан қандайда бір көмек күткенше, «Өз-өзіңді емде және жеңіл әрі рақат өмір сүр» – деген ұраны түсінген адамға өте орынды. Сондай-ақ оны кәрілікпен күресу әдісі түрінде насихаттайды. Арнайы кешенді жаттығулардың көмегі кезінде ағзаның табиғи жолмен қалпына келуіне әдіс негіздеме болады. Бұл бұлшықет ауырсынулары, арқа мен тамырлардағы ауырсынулар, созылмалы шаршағандық сияқты кеселдерден біржолы құтылуға  және ақылмен қозғалысты, оралымдылық пен денсаулықты бақылауға мүмкіндік береді.

        

Үй жағдайында жүйке жүйесін қалай күшейтуге болады?

Қазір барлығының жүйкесі тозып, өмір сүру қиындап кетті. Көпшілігінің жүйкелері – түкке тұрғысыз. Жүйке жүйесін күшейтудің қарапайым рецептері бар: кешкісін теледидар қарап отырғанда ірі грек жаңғағын алыңыз, оны екі алақаныңыздың ортасына қойыңыз және айналдырыңыз, өзіңізге ыңғайлы болатындай қысыңыз. Кейін оны біресе бір қолыңызбен, біресе басқа қолыңызбен қысыңыз. Соңынан оң қолыңызбен сол қолыңыздың бас бармағын ал, сол қолыңызбен оң  қолыңызды уқалаңыз және қол білектерін жуғандай етіп жаттығу жасаңыз. 

Бұның бәрі тыныштандырып, бір уақытта жүйке жүйесін күшейтеді. Күн сайын осы жаттығуларды жасап жүрсеңіз, әрқашан жүйке жүйеңіз бір қалыпта болады.

 

Сонымен, денсаулығымыздың күшеюіне уақыт бөліп, өмірлік міндеттеріміз бен мақсаттарымызды тағы бір ойланып көрейік!

Біз келесі мақалада адамдардың неге ішімдік ішіп, шылым шегетін, темекі түтіні мен алкоголдің адам ағзасына әсерін және зиянды әдеттерден құтылу әдістерін міндетті түрде қарастыратын боламыз.

Дене шынықтыру жөніндегі топ

Жаңалықтар мұрағаты